Beton qarışığının tərkibi, çat növləri, yerləşdirilməsi və qulluq edilməsi — peşəkar tikinti üçün texniki bilik bazası.
Müasir dövrdə standart beton qarışığı altı əsas tərkib hissədən ibarətdir. Bütün bu inşaat materiallarının kimyəvi, fiziki və mexaniki xüsusiyyətləri laboratoriyada analiz edildikdən və standartın tələblərinə uyğun olan tərkiblər hazırlandıqdan sonra qarışdırıcısı olan zavodda homogenləşmiş forma əmələ gələnə qədər qarışdırılmalıdır.
Alınan süni inşaat materialı olan beton — inşaat materialları içərisində ən çox istifadə olunanıdır.
Standartın tələblərinə əsasən normal ağır betonun həcm çəkisi ağır beton sinfinə daxil olduğu üçün ortalama 2400 kq/m³ qəbul edilir.
Beton sərtləşmədən öncə və sərtləşdikdən sonra müxtəlif çatlar əmələ gələ bilər. Onların yaranma səbəbini düzgün təyin etmək — uyğun önləyici tədbirin və təmir metodunun seçilməsi üçün vacibdir.
Beton priz almağa yeni başladığı və plastik vəziyyətdəykən əmələ gələn çökmə çatlarıdır.
Önləyici tədbirTərləmə azaldılaraq, təkrarlı vibrasiya edilməklə çatların əmələ gəlməsinin qarşısı alına bilər.
Risk və təmirTam sərtləşməmiş betonda səthə təkrarlı vibrasiya tətbiq etmək, ya da təkrar mala-mastar çəkilməsi çox təsirli yöntəmdir.
Xüsusilə isti və küləkli havalarda beton hələ plastik haldaykən suyun qusma sürəti səthdəki suyun sürətli qurumasına yetmədiyi hallarda əmələ gəlir.
Önləyici tədbirBeton tökümü edilən yerlərin islaqlandırılması, aşırı isti havalarda tökümün gecəyə ertələnməsi.
Risk və təmirSərtləşmiş betonda çatlar V şəklində kəsilərək uyğun bir təmir məhlulu ilə təmir edilə bilər.
Qalın beton pərdə və döşəmələrdə həddindən artıq müsbət temperaturun olması və temperatur fərqləri səbəbindən əmələ gəlir.
Önləyici tədbirMühitdəki temperatur-külək-nəm şərtlərinin nəzərə alınması, tökülən betonun temperaturunun stabilləşdirilməsi.
Erkən termal çatların əksinə bu tip çatlar incə döşəmə və pərdələrdə meydana gəlir. Əsas səbəb yetərsiz və səmərəsiz dərzlərdir.
Önləyici tədbirBeton kəsiminin və betonda nəm itkisinin düzgün tənzimlənməsi.
Səth təbəqəsinin büzülməsindən qaynaqlı rast gələn incə çatlar. Adətən nizamsız altıbucaqlı şəklində olur.
Önləyici tədbirKimyəvi kür, nəmləşdirilmiş telis bəzi, nəm tutucu neylon örtük istifadə edilməsi.
Armatur karkasının paslanma ilə beton-metal təmas səthlərində korroziya təbəqəsinin qalınlığının artması ilə ortaya çıxan çəkmə gərilmələri çatlara yol açır.
Önləyici tədbirKeyfiyyətli beton, metal və armaturdan istifadə. Armatur ətrafında optimum qalınlıqda sıx yerləşmiş olmalıdır.
Risk və təmirKorroziyaya uğramış təbəqənin ortadan qaldırılmasının ardından pas önləyici və xüsusi təmir vasitələrindən istifadə.
Betonda 5 il kimi uzun bir zamandan sonra meydana gələn dağıdıcı reaksiyalardır. Qələvi-Silikat və Qələvi-Karbonat reaksiyaları şəklində əmələ gəlir.
Önləyici tədbirTərkibində qələvi miqdarı az olan sement növlərindən istifadə etməklə bu problem kontrol edilə bilər.
Betonun yerləşdirilməsi və qulluq edilməsi xüsusi bir prosesdir. Beton sifarişçisi tikinti sahəsində TS 1247 (normal hava şəraiti) və TS 1248 (qeyri-normal hava şəraiti) standartlarına uyğun olaraq betona qulluq etməlidir.
Betonda hava miqdarının %1 artması, betonun markasını təxminən 5–6% azaldır.
Betona qulluq — beton yerləşdirildikdən sonra yaranabiləcək su itgisini əngəlləmək və hidratasiya reaksiyalarının uyğun şəkildə gerçəkləşməsini təmin etməkdir.
Sement hidratasiyası günlərcə, həftələrcə hətta aylarca davam edir. Bu şərtlər təmin edilmədiyi təqdirdə betondan gözlənilən möhkəmlik həddi əldə edilə bilinməz.
Daimi olaraq beton səthinin nəm qalması təmin edilməlidir. Uyğun kür müddəti təxmini 7 gündür. Qış aylarında bu müddət uzadılmalıdır.
Beton sərtləşir-sərtləşməz su tutucu örtüklər sərilməlidir. Xüsusilə döşəmə künclərində daha diqqətli olunmalıdır. Örtüklərin davamlı olaraq islaq qalmaları təmin edilməlidir.
Kimyəvi kür materialları işin cinsinə görə fərqlilik göstərir. Kimyəvi maddələr beton səthində incə bir polimer təbəqəsi əmələ gətirir. Bu təbəqə buxarlaşmanı çox aşağı səviyyələrə endirir.
Tikinti sahəsində betona əlavə edilən su betonun markasının və dayanıqlılığının aşağı enməsinə səbəb olur.
Boş qruntlarda konstruksiyanın dayanıqlığının artırılması məqsədilə müxtəlif dərinlikdə, diametrdə və sayda monolit svaylardan istifadə edilir.
Hazırda inşaatlarda ən çox monolit svaylardan istifadə edilir. Monolit svay texnologiyası həm praktik, həm də daha məqsədə uyğundur.
Monolit svaylarda mühafizə borusundan istifadə edilməsindəki məqsəd yer dərinlik qatlarının aşması və quyunun deformasiyasının qarşısını almaqdır.
Layihəyə əsasən metal karkaslar öncədən hazırlanmalı və inşaat sahəsinə gətirilməlidir. Quyuya yerləşdirmədən öncə tələblərə uyğun olub olmadığı yoxlanmalıdır.
Möhkəmləndirici polad karkas yerləşdirildikdən sonra beton mümkün qədər tez tökülməlidir. Betonun tökülməsi quyunun aşağı hündürlüyündən yuxarı hündürlüyünə qədər davamlı olmalıdır.
Betonun quyuya tökülməsinin başlanmasından tökmənin başa çatmasına qədər keçən vaxt 2 saatdan çox olmamalıdır.
